حسن تعلیل

45,987

حسن تعلیل چیست

آرایه حسن تعلیل یا بهانه نیکو، آوردن دلیل ادبی برای مطلب، واقعه یا پدیده­ ای طبیعی در سخن است، به گونه­ ای که غیرحقیقی و ادعایی باشد و برای افزودن زیبایی و تأثیر سخن باشد.

برای مثال، بسیار روشن است که بارش باران به دلیل تغییرات آب و هوایی است و دلیل علمی دارد. حال اگر ما برای بارش باران، دلیل ادبی بیاوریم و بگوییم: «چون من غمگین و سوگوار هستم، آسمان برای همدردی با من دارد می­ گرید». این کار ما حسن تعلیل است؛ زیرا برای یک پدیدۀ طبیعی، دلیل ادبی و ساختگی آورده­ ایم و دلیل علمی و واقعی آن را در نظر نگرفته ­ایم.

اگر تعلیل در اثری لطیف نباشد، یا جنبۀ علمی داشته باشد، نمی­توان آن را ادبی دانست.

***

برای دیدن سایر آرایه های ادبی میتوانید از صفحه آرایه ها و صنایع ادبی بازدید کنید.

 

آژانس طراحی سایت و سئو

***

مثال برای حسن تعلیل:

در بیت زیر مثال حسن تعلیل در ادبیات، شاعر علت روییدن گل­ها را، در خاک خفتن گل­ اندامان (زیبارویان) دانسته است؛ در حالی که ارتباطی میان این دو امر نیست:

عجب نیست، بر خاک اگر گل شکفت      که چندین گل­ اندام در خاک خُفت (بوستان سعدی)

 

***

شاعر در مثال حسن تعلیل زیر، علت خندیدن لاله و گلزار را، گریه کردن بی ­سبب ابر دانسته است که یک دلیل ادبی است:

ز بهر آنکه همی­ گرید ابر بی­ سببی      همی بخندد بر ابر، لاله و گلزار (سنا)

 

***

شاعر در بیت زیر می­ گوید: چون پسته گستاخی کرده و از تنگ بودن دهان خودش در برابر دهان تو لاف زده است، مردم دهنش را باز و پاره می­ کنند و این یک دلیل ادبی و ادعایی است؛ زیراپسته لاف نمی­زند و مردم هم برای خوردن پسته آن را باز می­ کنند، نه برای تنبیه آن:

پیش­ دهنت پسته ز تنگی زده لاف      ز آن­ است­ که­­ هرکس ­دهنش ­پاره­ کند (سنا)

***

شاعر در بیت زیر، علت خمیده شدن پشت پیرمردان را این دانسته که خم شده اند و در خاک به دنبال گنج جوانی خود می گردند که در خاک مدفون شده است:

خمیده پشت از آن گشتند مردان جهاندیده        که در خاک می جویند ایام جوانی را (نظامی)

***

اگر نظر و یا سوالی درباره‌ی ارایه حسن تعلیل دارید، لطفا در بخش نظرات مطرح کنید تا پاسخگوی شما باشیم.

14 نظرات
  1. رامبد می گوید

    خیلی خوب است. از سایت ادب آباد سپاس.

  2. فرشته می گوید

    چقدر عالی و روان توضیح دادید مثال ها هم بسیار خوب بودند ممنونم از وقت و زحماتتون.

  3. Ayda می گوید

    خیلی ممنون توضیحاتتون عالی و مفهومی بود

    1. yaghoot می گوید

      درود دوست گرامی سپاس از دیدگاه زیباتون

  4. یکتا می گوید

    سلام مقاله خیلی خوبی درباره ی حسن تعلیل نوشتید تشکر ازشما

  5. رضا می گوید

    تشکر از مطلب خوبتون حسن تعلیل چیست را به خوبی بیان کردید و توضیح دادید

  6. مازیار می گوید

    درود به طور کامل آرایه حسن تعلیل را متوجه شدم سپاس

  7. سمیرا می گوید

    سلام، مثالهای خوبی داشت. خسته نباشید. از شما سپاسگزارم🌹

  8. مهان می گوید

    درود بر شما. مثالها و توضیحات خوبی داشت. خسته نباشید به ادب آباد🌻🌻

  9. عرفان می گوید

    دروووود، عالی بود. سپاس از ادب اباد.💚

  10. Sognd می گوید

    ببخشید الان برای مثال کتاب که نوشته:
    چو سرو از راستی برزد علم را ندید اندر جهان تاراج غم را
    میشه اینو یکی بگه

    1. ادب آباد می گوید

      درود،
      در این بیت شاعر می‌گوید که سرو به این دلیل همیشه سبز است و هیچ وقت مانند درختان دیگر غمگین نیست (برگهایش زرد نمیشود و نمیریزد) که راست قامت است و پیچ و خم و کلکبازی در کارش نیست.
      یعنی شاعر دلیل شادابی و سرسبزی همیشگی درخت سرو را راست‌قامتی آن دانسته است.

  11. J:m می گوید

    دلم همون جنسی را میخواهد که مولانا زد و گفت : باغ سلام میکند ، سرو قیام میکند ، سبزه پیاده میرود ، غنچه سواره میرسد

  12. Elnaz می گوید

    سپاس فراوان بسیار عالی بود.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.