آرایه جناس

138,151

جناس چیست :

جناس : آرایه جناس، آوردن دو کلمه یا کلماتی است که ظاهری شبیه به هم داشته باشند، اما در معنا با هم تفاوت داشته باشند. جناس حداقل بین دو کلمه است که به آنها ارکان جناس یا پایه­ های جناس گفته می­ شود.

جناس یکی از زیباترین آرایه ­های لفظی است که کلام را دلنشین می­ سازد. در واقع جناس از یک سو ایجاد موسیقی در کلام می­ کند و از سویی دیگر، سبب تداعی معانی مختلفِ لفظ واحدی می­ گردد و در نتیجه، به گسترش تخیل و ایجاد کشش و جلب توجه شنونده می­ انجامد و این از عوامل زیبایی و هنر است.

نکتۀ قابل ملاحظه­ ای که در پهنۀ جناس باید ذکر شود، این است که جناس، محدودۀ قافیه را نیز در بر می­ گیرد و از این جهت، مرز بی­کرانی در شعر فارسی پیدا می کند.

برای دیدن سایر آرایه های ادبی میتوانید از صفحه آرایه ها و صنایع ادبی بازدید کنید.

***

عکس شرکت دیجیتال مارکتینگ آدلی وب

آدلی وب ارائه دهنده‌ی خدمات دیجیتال مارکتینگ: سئو، طراحی سایت، آموزش، مشاوره و شبکه های اجتماعی

***

انواع جناس با مثال:

ارابه جناس به طور کلی، دو نوع است: «جناس تام» و «جناس ناقص». جناس ناقص، خود چند نوع است که در ادامۀ بحث، به برخی از انواع آن اشاره می­شود.

 

جناس تام:

جناس تام چیست : «جناس تام»، آن است که دو کلمه در حروف و حرکات(در گفتن و نوشتن) یکی باشند و در معنی مختلف باشند. مانند جناس میان دو کلمۀ گرگان در بیت زیر:

مثال برای جناس تام:

در بیت زیر، میان واژگان «گرگان» در مصراع اول و دوم، جناس تام هست؛ اولی به معنی «شهر گرگان» است و دومی جمع واژۀ «گُرگ» است.

چنان بی بیم و ایمن کرد گرگان        که میشان را شبان بودند گرگان

(فخرالدین گرگانی)

مثال‌هایی از آرایه جناس:

در بیت زیر نیز میان واژگان «شانه» در مصراع اول و دوم، جناس تام هست؛ اولی به معنی «ابزار دندانه­ دار حالت دهندۀ مو» است و دومی به معنی «کِتف» است:

تار زلفت را جدا مشاطه گر از شانه کرد     دست آن مشاطه را باید جدا از شانه کرد

(امیرخسرو دهلوی)

در بیت زیر، «مشتری» در اولِ مصراع دوم، به معنی «سیارۀ مشتری» و در آخر مصراع، به معنی «طالب و خریدار» است و جناس تام به وجود آورده است:

ای شده نعلِ سُم اسب تو را            مشتری از چرخ، به جان مشتری

(فلکی شروانی)

در بیت زیر، واژۀ «بهشت» در مصراع اول، به معنی «فردوس» است که خداوند به نیکوکاران وعده داده است و در مصراع دوم، فعل است و از مصدر «هِشتن» به معنی گذاشتن و رها کردن است.

قیامت کسی بیند اندر بهشت          که معنی طلب کرد و دعوی بهشت

(بوستان سعدی)

***

جناس ناقص با مثال:

«جناس ناقص» یا «جناس مُحَرَّف»، آن است که دو پایۀ جناس در تعداد حروف و شیوۀ نگارش یکسان، ولی در حرکتِ حروف، مختلف باشند. مانند «خَلق و خُلق» در شعر زیر:

زَبونِ خَلق ز خُلق نکوی خویشتنم       چو غنچه، تنگدل از رنگ و بوی خویشتنم

(رهی معیری)

نکته:

در واقع، به هر جناسی غیر از جناس تام، جناس ناقص گویند و به جناس مُحرف نیز، ناقص گفته می­ شود.

***

جناس زاید(افزایشی):

«جناس زاید» آن است که یکی از کلمات متجانس را حرفی بر دیگری زیادت باشد و آن حرف زاید، گاه در اول کلمه باشد. مانند: (طاعت و اطاعت، صاف و مصاف، تاب و عتاب). گاهی آن زیادت در آخر کلمه باشد. مانند: (خام و خامه، جام و جامه، نام و نامه). گاه زیادت در وسط کلمه باشد مانند: (کف و کنَف، نرد و نبَرد، قامت و قیامت).

از آنجا که به غیر از جناس تام، همۀ انواع دیگر جناس را ناقص می ­دانیم، می­ توان این نوع جناس را «جناس ناقص افزایشی» نامید؛ زیرا یکی از واژگان جناس، یک حرف نسبت به واژۀ دیگر افزوده دارد.

مثال جناس زاید:

در بیت زیر، میان واژگان «کوه» و «شکوه» جناس زاید هست.

اگر پای در دامن آری چو کوه             سرت ز آسمان بگذرد در شکوه

(بوستان سعدی)

***

مثالی دیگر:

در این بیت، میان واژگان «لطیفه» و «لطیف» جناس زاید هست.

به یکی لطیفه گفتی ببرم هزار دل را       نه چنان لطیف باشد که دلی نگاه داری

(سعدی)

***

جناس ناقص اختلافی:

«جناس اختلافی» آن است که دو رکن جناس، در یک حرف با هم اختلاف داشته باشند. این اختلاف ممکن است در حرف اول یا پایانی یا یکی از حروف میانی واژگان باشد. از آنجا که به غیر از جناس تام، همۀ انواع دیگر جناس را ناقص می­ دانیم، می­ توان این نوع جناس را «جناس ناقص اختلافی» نامید.

در کتاب­های بدیع، با توجه به این که اختلاف حرف در کجای واژه باشد، بر آن نام­های جداگانه نهاده ­اند. این کار، نه تنها چیزی بر زیبایی جناس نیفزوده، بلکه یادگیری آن را برای آموزندگان دشوار کرده است.

مثال جناس اختلافی:

در بیت زیر، میان واژگان «کوه» و «کاه» جناس اختلافی هست.

آرزو می­خواه، لیک اندازه خواه

برنتابد کوه را یک برگِ کاه (مولوی)

***

در بیت زیر، میان واژگان «ندا» و «صدا» که به معنی انعکاس و پژواک است، جناس اختلافی وجود دارد.

این جهان کوه است و فعل ما ندا

سوی ما آید نداها را صدا (مولوی)

***

در بیت زیر، میان واژگان «جنگ» و «ننگ» جناس اختلافی هست:

من امروز نَز بهر جنگ آمدم

پیِ پوزش و نام و ننگ آمدم (فردوسی)

***

در بیت زیر، میان واژگان «زاغ» و «راغ» جناس اختلافی وجود دارد. همچنین کلمۀ «باغ» با کلمات «زاغ» و «راغ» جناس دارد و بین کلمات  «فراغ» و «راغ» هم جناس افزایشی است:

زاغی از آنجا که فراغی گزید

رخت خود از راغ به باغی کشید (جامی)

***

تفاوت جناس با سجع:

کلماتی که با یکدیگر آرایه جناس را می‌سازند از نظر ظاهری کاملاً شبیه به هم هستند (جناس تام) ولی معنای متفاوتی دارند؛ نظیر شیر (حیوان) و شیر (خوراکی) و یا هر دو کلمه تفاوت بسیار کوچکی با هم دارند و فقط در یکی از حروف خود با هم متفاوت اند (جناس ناقص)؛ مانند: کار- بار، مست – هست، نام- کام و… ، و این آرایه در شعر به کار می رود نه در نثر؛

اما کلماتی که با یکدیگر یک سجع را تشکیل می‌دهند، از نظر ظاهری تفاوت‌های آشکاری با هم دارند (مثل کلمات قافیه در شعر که فقط حروف پایانی مشترک دارند) و ممکن است اصلاً شبیه نباشند و فقط هموزن باشند؛ مثل سجع متوازن. این آرایه هم مربوط به نثر است و معمولاً در پایان جملات یا فقره های متن منثور به کار می رود.

***

اگر نظر و یا سوالی درباره‌ی آرایه جناس دارید، لطفا در بخش نظرات مطرح کنید تا پاسخگوی شما باشیم.

42 نظرات
  1. ناصر می گوید

    توضیحات آرایۀ جناس خیلی خوب بود. ممنون از ادب آباد.

  2. فواد می گوید

    سپاس از ادب آباد.
    توضیح آرایه جناس خیلی خوب بود.

  3. ^-^ می گوید

    با سپاس،فراوان^-^ *-*

    1. yaghoot می گوید

      درود سپاس از شما

  4. کامران علوی می گوید

    سلام. خیلی خوب بود. ممنون از ادب آباد. یک مثال هم از جناس اختلافی من میگم. (رنگ – سنگ) در بیت زیر:
    آبی تر از آنیم که بی رنگ بمیریم
    از شیشه نبودیم که با سنگ بمیریم
    ???

    1. yaghoot می گوید

      درود دوست عزیز سپاس از لطف شما مثالی که زدید بسیار خوب بود

  5. بهنام پازوکی می گوید

    سلام. مثالهای جناس عالی بود. این هم یک جناس ناقص در شعر فردوسی (بین کلمات روی، سوی، اوی):

    همه سوی دوزخ نهادید روی
    سپردید دلها به گفتار اوی

    1. yaghoot می گوید

      درود دوست عزیز سپاس از لطف شما مثالی که زدید بسیار خوب بود

  6. سارا می گوید

    خیلی عالی مفهوم جناس چیست را توضیح دادید تشکر از شما

  7. ماندانا حقی می گوید

    خیلی ممنونم از توضیحات خوبتون و مثال های خوبی که داشت و باعث شد کامل یاد بگیرم این مبحث رو.

  8. افشار بارانی می گوید

    آموزش جناس عالی بود. کامل یاد گرفتم. خسته نباشید.💚🌻

  9. آرشام می گوید

    دروووووووود. خسته نباشییییییید. از همه نظر قشنگ بود.

  10. شهاب آوندی می گوید

    خسته نباشید. خیلی خوب آمزش می دید.🎀🎀

  11. مائده می گوید

    انواع جناس با مثال های خوب و توضیحات کافی…دمتون گرم و خسته نباشید.

  12. سنا می گوید

    سال و فال و مال و حال و اصل و نسل و تخت و بخت
    بادت اندر شهریاری برقرار و بر دوام
    سال خرم فال نیکو مال وافر حال خوش
    اصل ثابت نسل باقی تخت عالی بخت رام
    یه مثالم از من با کلی جناس 🙂 سرتون سلامت و مرسی برای مطالب مفیدتون

    1. yaghoot می گوید

      درود دوست عزیز بسیار زیبا بود

  13. اصغر سگ سیبیل می گوید

    ناقص بود ولی بازم ممنون

    1. yaghoot می گوید

      سپاس از شما

  14. رضا می گوید

    مختصر و مفید

    1. yaghoot می گوید

      درود سپاس از شما

  15. thedrfiue می گوید

    عالیییییییییییییییییییییییییییی

    1. yaghoot می گوید

      درود سپاس دوست گرامی

  16. Reyhane می گوید

    عالی بود متشکرم💛💛👏👏

    1. ادب آباد می گوید

      درود سپاس از دیدگاهتون

  17. 🌻🌻🌻 می گوید

    سلام خیلی عاالی وجامع وکامل بودتشکر

    1. ادب آباد می گوید

      سلام تشکر از شما دوست عزیز

  18. Ep می گوید

    عالی انشالله سربلند و پیروز باشید🌹

    1. ادب آباد می گوید

      درود دوست گرامی سپاس از شما

  19. مونا می گوید

    بسیار عالی جناس را توضیح دادید با تشکر

  20. نیلوفر می گوید

    بهترین مقاله ای بود که درباره ی جناس دیدم با تشکر

  21. سارا می گوید

    جناس تام را خیلی خوب توضیح دادید ممنونم خسته نباشید

  22. سهیل نیازی می گوید

    خیلی عالی و کامل خسته نباشید مخصوصا قسمت جناس تام

  23. شیما می گوید

    عالی و کامل

  24. حمید می گوید

    مطلب خیلی خوبی درباره ی جناس ناقص بود خیلی ممنون

  25. پیمان می گوید

    درووووود، عالی بود. ممنون از ادب آباد.🍉

  26. حیدری می گوید

    سلام بر ادب اباد. خسته نباشید. توضیحات کامل و ساده بود. سپاسگزاریم.🍀🍀👍

  27. سارا می گوید

    سلام،
    انواع جناس خیلی خوب ت صیح داده شده. ممنون از شما.

  28. اسدی می گوید

    درود بر شما. تاب(تابش) و تاب(توان) هم جناس تام هستند. خسته نباشید.

  29. افروز می گوید

    دسته بندی انواع جناس خوب و ساده بود. بعضیها خیلی پیچیده توضیح میدن.
    خسته نباشید.

  30. M.FA می گوید

    خیلی خوب بود فقط کاش جناس حرکتی رو هم داشت

  31. آرین می گوید

    دستت طلا،عالی بود.

  32. محمدرضا می گوید

    عالی بود ممنون از توضیحات تان

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.